غرایب الفنون و ملح العیون

کتاب حاضر را که برای اولین بار توسط کتابخانۀ بادلیان کشف و خریداری شد، می توان در ردیف کتب عجایب نگاری طبقه بندی کرد. این گروه از آثار بیش از هر چیز دانشنامه هایی عمومی هستند و در آنها از همة وجوه جهان هستی سخن گفته می شود؛ از این رو، آنها را بیشتر در ردیف آثار کیهان شناسی نیز می توان قرار داد. اموری که در این آثار از آنها به عنوان امر عجیب یاد شده، یا متأثر از باورهای دینی و قومی است یا ناشناخته های اعصار پیشین است.

نویسندگان این آثار هدف خود را از تدوین چنین آثاری، ذکر قدرت خداوند و آشکار شدن توانایی او بر خلق چنین عجایبی به منظور تنبه انسان و نیز آگاهی این آثار بی شباهت به کتابهایی چون تاریخ طبیعی پلینی (23 ـ 79م) نیست، اما چون مدرکی حاکی از آشنایی مسلمانان با این اثر وجود ندارد و در نخستین کتاب شناسی های دوران اسلامی نیز ذکری از این گونه آثار به میان نیامده است، به طور مشخص نمی توان گفت که مسلمانان از چه زمانی و به چه دلیلی به نوشتن چنین آثاری رو آورده اند. البته نمونه هایی از این گونه مطالب در سفرنامه ها و کتابهای جغرافی به چشم می آید. هرچند در این کتابها معمولاً بخش مستقلی دربارۀ جانوران و یا ذکر عجایب ایشان گنجانده نشده است، و نویسندگان معمولاً در ذکر اماکن به جانوران آنها هم توجه کرده اند.