پیامبر امی

در ابتدای کتاب می خوانیم:

رسول درس ناخوانده

یکی از نکات روشن زندگی رسول اکرم ( ص ) این است که درس ناخوانده و مکتب نادیده بوده است نزد هیچ معلمی نیاموخته و با هیچ نوشته و دفتر و کتابی آشنا نبوده است . احدی از مورخان ، مسلمان یا غیر مسلمان ، مدعی نشده است که آن حضرت‏ در دوران کودکی یا جوانی ، چه رسد به دوران کهولت و پیری که دوره رسالت‏ است ، نزد کسی خواندن یا نوشتن آموخته است ، و همچنین احدی ادعا نکرده‏ و موردی را نشان نداده است که آن حضرت قبل از دوران رسالت یک سطر خوانده و یا یک کلمه نوشته است . مردم عرب ، بالاخص عرب حجاز ، در آن عصر و عهد به طور کلی مردمی بی‏ سواد بودند . افرادی از آنها که می‏ توانستند بخوانند و بنویسند انگشت‏ شمار و انگشت نما بودند . عادتا ممکن نیست که شخصی در آن محیط ، این فن را بیاموزد و در میان مردم به این صفت معروف‏ نشود . چنانکه می‏دانیم - و بعدا درباره این مطلب بحث خواهیم کرد - مخالفان‏ پیغمبر اکرم در آن تاریخ او را به اخذ مطالب از افواه دیگران متهم کردند ، ولی به این جهت متهم نکردند که چون با سواد است و خواندن و نوشتن‏ می‏داند کتابهایی نزد خود دارد و مطالبی که می‏آورد از آن کتابها استفاده‏ کرده است . اگر پیغمبر کوچکترین آشنایی با خواندن و نوشتن می‏داشت قطعا مورد این اتهام واقع می ‏شد .

اعترافات دیگران

خاور شناسان نیز که با دیده انتقاد به تاریخ اسلامی می‏ نگرند کوچکترین‏ نشانه ‏ای بر سابقه خواندن و نوشتن رسول اکرم نیافته ، اعتراف کرده ‏اند که‏ او مردی درس ناخوانده بود و از میان ملتی درس ناخوانده برخاست . کارلایل در کتاب معروف الابطال می‏گوید : " یک چیز را نباید فراموش کنیم و آن اینکه محمد هیچ درسی از هیچ‏ استادی نیاموخته است ، صنعت خط تازه در میان مردم عرب پیدا شده بود . به عقیده من حقیقت این است که محمد با خط و خواندن آشنا نبود ، جز زندگی صحرا چیزی نیاموخته بود " .

ویل دورانت در تاریخ تمدن می‏گوید : " ظاهرا هیچ کس در این فکر نبود که وی ( رسول اکرم ) را نوشتن و خواندن آموزد . در آن موقع هنر نوشتن و خواندن به نظر عربان اهمیتی‏ نداشت‏ء به همین جهت در قبیله قریش بیش از هفده تن خواندن و نوشتن نمی ‏دانستند . معلوم نیست که محمد شخصا چیزی‏ نوشته باشد . از پس پیمبری کاتب مخصوص داشت . معذلک معروف‏ترین و بلیغ‏ترین کتاب زبان عربی به زبان وی جاری شد و دقایق امور را بهتر از مردم تعلیم داده شناخت " (ترجمه فارسی‏ج / 11 ص . 14) .

جان دیون پورت در کتاب عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن می‏گوید : " درباره تحصیل و آموزش ، آنطوری که در جهان معمول است ، همه‏ معتقدند که محمد تحصیل نکرده و جز آنچه در میان قبیله ‏اش رایج و معمول‏ بوده چیزی نیاموخته است " (چاپ سوم ، ص 17 و . 18) .

کونستان ورژیل گیورگیو در کتاب محمد پیغمبری که از نو باید شناخت‏ می‏گوید : " با اینکه امی بود ، در اولین آیات که بر وی نازل شده صحبت از قلم‏ و علم ، یعنی نوشتن و نویسانیدن و فرا گرفتن و تعلیم دادن است . در هیچ یک از ادیان بزرگ این اندازه برای معرفت قائل به اهمیت نشده‏اند و هیچ دینی را نمی‏توان یافت که در مبدا آن ، علم و معرفت اینقدر ارزش و اهمیت داشته باشد . اگر محمد یک دانشمند بود ، نزول این آیات در غار ( حرا ) تولید حیرت نمی‏کرد ، چون دانشمند قدر علم را می‏داند ، ولی او سواد نداشت و نزد هیچ آموزگاری درس نخوانده بود . من به مسلمان ها تهنیت‏ می‏گویم که در مبدا دین آنها کسب معرفت اینقدر با اهمیت تلقی شده"( چاپ اول ، ص . 45).

گوستاو لوبون در کتاب معروف خود تمدن اسلام و عرب می‏گوید : " این طور معروف است که پیغمبر امی بوده است ، و آن مقرون به قیاس‏ هم هست ، زیرا اولا اگر از اهل علم بود ارتباط مطالب و فقرات قرآن به‏ هم بهتر می‏ شد ، بعلاوه آن هم قرین قیاس است که اگر پیغمبر امی نبود نمی‏ توانست مذهب جدیدی شایع و منتشر سازد ، برای اینکه شخص امی به‏ احتیاجات اشخاص جاهل بیشتر آشناست و بهتر می ‏تواند آنها را به راه‏ راست بیاورد . به هر حال ، پیغمبر امی باشد یا غیر امی ، جای هیچ تردیدی‏ نیست که او آخرین درجه عقل و فراست و هوش را دارا بوده است " (چاپ چهارم ، ص . 20) . گوستاو لوبون به علت آشنا نبودن با مفاهیم قرآنی ، و هم به خاطر افکار مادی که داشته است سخن یاوه‏ ای درباره ارتباط آیات قرآن و درباره عاجز بودن عالم از درک احتیاجات جاهل می‏ بافد و به قرآن و پیغمبر اهانت‏ می ‏کند ، در عین حال اعتراف دارد که هیچ گونه سندی و نشانه ‏ای بر سابقه‏ آشنایی پیغمبر اسلام با خواندن و نوشتن وجود ندارد . غرض از نقل سخن اینان استشهاد به سخنشان نیست . برای اظهار نظر در تاریخ اسلام و مشرق ، خود مسلمانان و مشرق زمینیها شایسته ‏ترند . نقل سخن اینان برای این است که کسانی که خود شخصا مطالعه ‏ای‏ ندارند بدانند که اگر کوچکترین نشانه ‏ای در این زمینه وجود می‏داشت از نظر مورخان کنجکاو و منتقد غیر مسلمان پنهان نمی‏ ماند . رسول اکرم در خلال سفری که همراه ابو طالب به شام رفت ، ضمن استراحت‏ در یکی از منازل بین راه ، برخورد کوتاهی با یک راهب به نام بحیرا (پروفسور ماسینیون ، اسلام شناس و خاورشناس معروف ، در کتاب‏ سلمان پاک ، در اصل وجود چنین شخصی ، تا چه رسد به برخورد پیغمبر با او ، تشکیک می‏کند و او را شخصیت افسانه‏ای تلقی می‏نماید ، می‏گوید : " بحیرا سرجیوس و تمیم داری و دیگران که رواه در پیرامون پیغمبر جمع‏ کرده‏اند اشباحی مشکوک و نایافتنی‏اند " .) داشته است . این برخورد ، توجه خاورشناسان را جلب کرده است که آیا پیغمبر اسلام از همین برخورد کوتاه چیزی آموخته است ؟ وقتی که چنین حادثه کوچکی توجه مخالفان را در قدیم و جدید برانگیزد ، به طریق اولی اگر کوچکترین سندی برای سابقه آشنایی رسول اکرم با خواندن و نوشتن وجود می‏داشت ، از نظر آنان مخفی نمی‏ماند و در زیر ذره‏بینهای قوی‏ این گروه چندین بار بزرگتر نمایش داده می‏شد . برای اینکه مطلب روشن شود لازم است در دو قسمت بحث شود : 1. دوره قبل از رسالت، 2. دوره رسالت .

در دوره رسالت نیز از دو نظر باید مطلب مورد مطالعه قرار گیرد: 1.نوشتن، 2. خواندن . بعدا خواهیم گفت آنچه قطعی و مسلم است و مورد اتفاق علمای مسلمین و غیر آنهاست این است که ایشان قبل از رسالت کوچکترین آشنایی با خواندن‏ و نوشتن نداشته‏اند . اما دوره رسالت آن اندازه قطعی نیست . در دوره‏ رسالت نیز آنچه مسلم‏تر است ننوشتن ایشان است ، ولی نخواندنشان آن‏ اندازه مسلم نیست . از برخی روایات شیعه ظاهر می‏شود که ایشان در دوره‏ رسالت می‏خوانده ‏اند ولی نمی‏نوشته ‏اند ، هر چند روایات شیعه نیز در این‏ جهت وحدت و تطابق ندارند . آنچه از مجموع قراین و دلایل استفاده می‏ شود این است که در دوره رسالت نیز نه خوانده اند و نه نوشته ‏اند . برای اینکه دوره ما قبل رسالت را رسیدگی کنیم لازم است درباره وضع‏ عمومی عربستان در آن عصر از لحاظ خواندن و نوشتن بحث کنیم . از تواریخ چنین استفاده می‏شود که مقارن ظهور اسلام ، افرادی در آن محیط که خواندن و نوشتن می ‏دانسته ‏اند بسیار معدود بوده ‏اند .