سیاست خارجی لیبی در جنگ ایران و عراق 1367 - 1359

کتاب سیاست خارجی لیبی در جنگ ایران و عراق، درپی آن است که دگرگونی های سیاست خارجی لیبی را در قبال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بررسی کند.
نویسنده در این کتاب که مشتمل بر پنج بخش می باشد کوشیده است با اتکا به روش تحقیق توصیفی - تحلیلی، ابعاد مختلف سیاست خارجی لیبی را در جنگ تحمیلی بررسی کند. در این پژوهش ضمن تبیین رفتار سیاست خارجی لیبی در جنگ تحمیلی، پاسخ گویی به این سؤال اصلی مدنظر است که کشور لیبی در طول جنگ ایران و عراق، چه سیاستی را اتخاذ کرده و این سیاست ها از چه عوامل و زمینه هایی تأثیر پذیرفته و بر پایه چه اصولی استوار شده است. فرضیه های اصلی این کتاب مبتنی بر این اصل است که کشور لیبی تحت تأثیر مؤلفه های ایدئولوژیک و مخالفت با توسعه طلبی عراق، سیاست خارجی خود را در جنگ تحمیلی برگزیده است. لذا نویسنده کتاب با یک رویکرد علمی ضمن تأکید بر نظریه های تصمیم گیری به ویژه نظریه نظام شناختی - عقلایی در سیاست خارجی به فراهم آوردن چارچوبی برای تحلیل سیاست خارجی لیبی در سال های 1359 تا 1367 مبادرت ورزیده است.
نویسنده در مقدمه کتاب، یکی از مهم ترین مباحث مرتبط با جنگ و عوامل مؤثر بر مدیریت تحولات جنگ را "مواضع سیاسی دولت های غیردرگیر" خوانده و ضمن بیان اهداف اصلی کتاب، به سؤالات و فرضیه های این اثر اشاره و سازماندهی تحقیق را بیان کرده است.
مخاطب در بخش اول کتاب که به چارچوب نظری اختصاص یافته است، با کلیات و مبانی نظری مرتبط با موضوع آشنا می شود. از همین رو، در این بخش، به مفهوم شناسی و تبیین نظریه شناختی - عقلایی در تبیین چرایی و چگونگی اتخاذ یک تصمیم در جریان تصمیم گیری و نیز به تحلیل مکانیزم عمل نظام شناختی تصمیم گیرنده اشاره شده است. نویسنده در این بخش با نثری روان و عام فهم به آموزه های علمی اندیشمندانی چون کنت والتز، فرد چرنوف، اریک استرن و رابرت جرویس اشاره کرده و با بهره گیری از این آموزه ها اهمیت روانشناسی سیاسی در سطوح بوروکراتیک، سیاست داخلی و نظام بین الملل و نیز متغیرهای تأثیرگذار بر تصمیم گیری سیاست خارجی دولت ها را شرح داده است.
بخش دوم کتاب با عنوان «عوامل مؤثر بر سیاست گذاری خارجی لیبی»، در پی تبیین نظام شناختی حاکم بر سیاست خارجی لیبی، ساختار سیاسی این کشور و عوامل ایدئولوژیک حاکم بر آن است. نویسنده در این بخش با بیان شواهد تاریخی، موضع گیری های لیبی در برابر ایران را متأثر از شخصیت معمر قذافی و نقش او در امر سیاست گذاری خارجی این کشور ذکر کرده است.
در بخش سوم کتاب، عوامل مؤثر بر سیاست خارجی لیبی در جنگ ایران و عراق با نگاهی بر عوامل ایدئولوژیک حاکم بر سیاست خارجی لیبی، عوامل و منطق های ساختار نظام بین الملل ارزیابی و تحلیل شده است. از نظر نویسنده این کتاب، وحدت عربی (پان عربیسم)، مبارزه علیه امپریالیسم، روابط لیبی با جهان عرب به ویژه کشور مصر و نیز گرایش لیبی به شوروی، در شکل گیری سیاست خارجی دولت لیبی دربرابر ایران نقش بسزایی داشته است. نویسنده در بخش بعدی کتاب ضمن ارائه پیشینه ای تاریخی از روابط ایران و لیبی در دو دوره قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، به تحلیل روابط سیاسی، تسلیحاتی و اقتصادی ایران و لیبی در دوران جنگ تحمیلی و نیز چرخش سیاست خارجی لیبی به سوی اتخاذ سیاست های متناقض پرداخته است. نویسنده همچنین عوامل مؤثر بر روابط ایران و عراق را بر مبنای فشارهای منطقه ای و بین المللی تبیین کرده است.
در بخش پایانی کتاب، جمع بندی و نتیجه گیری مباحث این پژوهش درج شده است. دکتر سلطانی نژاد در جمع بندی کتاب آورده است: «مواضع لیبی در جنگ تحمیلی در چارچوب ملاحظات این کشور مبنی بر دفع تهدیدها و بهره گیری از فرصت های ناشی از جنگ بود.» همچنین نویسنده در پایان کتاب به تفصیل، روزشمار روابط ایران و لیبی را در دوران جنگ تحمیلی در 25 صفحه گنجانده است که از ویژگی های خاص این اثر و تلاش نویسنده آن در ارائه عینی و مصداقی مباحث کتاب محسوب می شود.
ازجمله ویژگی های مهم و نقاط قوت این کتاب می توان به ناب و بدیع بودن موضوع کتاب، نگاه علمی و دقیق نویسنده به مبانی نظری و وقایع تاریخی و نیز سازماندهی منسجم آن اشاره کرد. اهمیت این اثر علاوه بر ارزیابی های دقیق و علمی که در بخش های مختلف کتاب مشهود می باشد، بیان این مطالب با زبانی روان و ساده در قالبی موجز و ژرف است. نویسنده در این اثر کوشیده است مفاهیم با اهمیتی را که شواهد عینی و تاریخی دارند برگزیده، با نظریه های علمی تطبیق دهد و در اختیار مخاطبان بگذارد. همچنین متن گویای کتاب با نتیجه گیری هایی که مؤلف در پایان هر بخش گنجانده است بر جامعیت این اثر صحه می گذارد.
درنهایت، می توان اذعان کرد که کتاب سیاست خارجی لیبی در جنگ ایران و عراق ضمن پرداختن به زوایایی جدید از جنگ تحمیلی مباحثی از مدیریت تحولات جنگ و تأثیر آن بر سیاست خارجی دولت های منطقه را بازگو می کند. نویسنده این اثر ضمن بهره گیری از زبانی ساده و روان، از مفاهیم غامض و دیرفهم اجتناب کرده و به دور از اطناب و اطاله کلام، بر پایه آموزه های علمی، تحولات سیاست خارجی دولت لیبی درطول جنگ ایران و عراق و نیز عوامل مؤثر بر این تصمیم گیری ها و سیاست گذاری ها را بررسی و تبیین کرده است.