فراخوانی فراخوانی ...

رسانه شیعه: جامعه شناسی آئین های سوگواری و هیئت های مذهبی در ایران

مولف : محسن حسام مظاهری

ناشر کتاب : شرکت چاپ و نشر بین الملل

سال نشر : 1389

تعداد صفحات : 611

خرید پیامکی این محصول
جهت خرید پیامکی این محصول، کد محصول، نام و نام خانوادگی، آدرس و کد پستی خود را به شماره زیر ارسال نمایید: 10003022
موجود شد باخبرم کن

معرفی کتاب

کتاب حاضر، حاصل پژوهشی پنج ساله در موضوع مجالس و آیین ها و رسوم عزاداری است و 10 فصل را شامل می شود.

فصل اول که مفصل ترین فصل کتاب است، به بررسی و تحلیل تاریخ پیدایش و تکوین آیین ها و مجالس عزاداری می پردازد. فرضیه ی بنیادین کتاب، رابطه ی عزاداری و تغییر و تحولاتش با وضعیت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی هر عصر است. از این رو در این فصل، به تفصیل در باب بسترهای اجتماعی و فرهنگی که در هر عصر سبب ظهور یک آیین یا صورت جدید در عزاداری عاشورا شده است سخن گفته شده. در این فصل هم چنین به مدل های دین داری و گفت مان دینی هر عصر و نیز مناسبات بین نهاد دین و سیاست به ترتیب در دوره های تاریخی: دوران زند گی امامان شیعه، آل بویه، سلجوقیان، مغولان، تیموریان، صفویان، افشاریان، زندیان، قاجاریان، پهلوی و انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی، دوران پس از جنگ تا امروز پرداخته شده است. بخش های واپسین این فصل هم به بیان تحولات سال های اخیر در جریان مداحی و عزاداری اختصاص یافته است. در حقیقت نویسنده ی کتاب در این بخش مشاهدات و تجربیات خود را در قالب واقعه نگاری آورده است. پرداختن به زندگی و شرح حال مداحان مشهور (مانند ارضی، حدادیان، کریمی، هلالی، ذاکر و...) و نیز تحلیل و نقد عملکرد شاهان، سلاطین، شخصیت های سیاسی و فرهنگی، مراجع تقلید، روحانیان، روشن فکران و نهادهای سیاسی در قبال عزاداری عاشورا از جمله مباحث فصل یک است.

فصل دو «مفاهیم و کلیات» نام دارد و چنان چه از نامش پیداست؛ به ارایه ی تعاریف و بررسی مفاهیم و مباحث کلی و زیربنایی کتاب اختصاص یافته است. نویسنده در این فصل به تعریف مفاهیمی از جمله «فرهنگ خواص»، «فرهنگ عامه»، «دین»، «دین داری»، «مناسک دینی» و «آیین های دین داران» پرداخته است. از جمله بر این نکته تأکید می کند که باید بین دو مفهوم دین و دین داری تفکیک قایل شد: «مفهوم دین راجع است به ذات و جوهر دین که در هاله ای از تقدس قرار دارد و مرجع تعریف اش خود شارع است؛ اما دین داری به رفتار دینی دین داران راجع است و مرجع تعریف اش فارغ از دستورات و تعاریف دین، عمل بیرونی و بروزها و نمودهای عینی و بشری دستورات دینی است. به عبارت دیگر مقوله ی دین در مقام تعریف است، اما مقوله ی دین داری در مقام تحقق.»

مؤلف در ادامه بین دین داری خواص و دین داری عوام نیز تفاوت هایی را برمی شمرد: «بر دین داری خواص، منطق عقلی و استدلالی حاکم است و یا لااقل حاکمیت این منطق، ارزش محسوب می شود. اما در دین داری عامه، منطق عاطفه و احساس حرف اول را می زند و به عبارتی ذوق محور است. و هرچه دین داری خواص بر اصول دین تکیه دارد، دین داری عوام معمولاً گرایش به التقاط دارد و از اختلاط باورهای عوام و آداب محلی به وجود می آید. به تبع این خصلت، در دین داری عامه نمادهای اساسی دین داری بیش تر متأثر از فرهنگ عامه است و نه از متن دین.»

نویسنده هم چنین بین مناسک دینی و آیین های دین داران نیز قایل به تمایز است: «مناسک دینی در متن دین حضور دارند و تأسیس، تعریف و تبیین چگونگی آنان و جزییات برگزاری شان در نصوص و متون اصیل دینی تصریح و تشریح شده است. در نتیجه تعریف شرایط و اشکال آنان نسبتاً ثابت و تطورناپذیر است... اما آیین های دین داران برخلاف مناسک دینی، منشأ شریعتی ندارند و تعریف شان بر عهده ی خود دین نیست. بلکه مقوله ای اساساً اجتماعی اند و تأسیس، تعریف و تبیین چگونگی آن ها به نوع عمل و شرایط اجتماعی دین داران برمی گردد، و به تبع مانند خود دین داری تابع تحولات اجتماعی و تغییرپذیرند.»

پس از ذکر این مقدمات نویسنده نتیجه می گیرد که عزاداری عاشورا را باید «اولاً از زمره ی مقوله ی دین داری محسوب کرد، نه دین. ثانیاً یکی از آیین های دین داران دانست و نه یک منسک دینی. به همین دلیل این آیین که توسط امامان شیعه پایه ریزی شده بود، پس از چندی و وقتی با فرهنگ ایرانی آمیخته و در آن نهادینه شد، صورت دیگری یافت که به کلی با نمونه ی ساده و اولیه اش تفاوت داشت. صورتی که توسط خود دین داران و به تناسب فرهنگ و باورهای آنان و نیز قرائتی که در هر عصر از مذهب شیعه و قیام امام حسین(ع) داشتند، تعریف شده بود.» این فراز را می توان لبّ همه ی مطالب و مباحث کتاب دانست. این که «پدیده ی آیین ها و مجالس سوگواری علی رغم کارکرد دینی خود، اما بیش و پیش از هر چیز پدیده ای اجتماعی اند و متأثر از تغییرات و تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی».

پس از تعاریف مفاهیم اساسی، نویسنده به تعریف و بررسی 7 مفهوم که آن ها را «عناصر هویتی هیأت های مذهبی» می نامد، پرداخته که عبارتند از: «کارکرد»، «سازمان»، «مخاطب»، «مدل دین داری»، «متولیان»، «مداحی» و «ادبیات». این ها متغیرهایی اند که وی در فصول بعدی از منظر آن ها به مقایسه و بررسی و نقد گونه های مختلف هیأت های مذهبی معاصر می پردازد.

فصل 3 به بررسی مدل های مختلفی اختصاص یافته است که با آن ها می توان هیأت های مذهبی را گونه بندی کرد. نویسنده در این فصل با درنظرگرفتن دو معیار «سازمان» و «مخاطب»، 15 مدل فرضی گونه بندی را بررسی کرده و در انتها یک مدل تلفیقی و چندبعدی را به عنوان «مدل ساختی ـ کارکردی» پیش نهاد کرده است. «طبق این مدل ـ که مدل بنیادی و زیربنایی مباحث کتاب است ـ هیأت های مذهبی معاصر را می توان در سه دسته ی «سنتی»، «انقلابی» و «عامه پسند»، به علاوه ی یک گونه ی فرعی «شبه هیأت ها» گنجاند. البته هرکدام این دسته ها خود شامل تقسیم بندی های ثانویه هم می شوند.»

فصل های 4، 5، 6 و 7 به بررسی مجزا و تفصیلی چهار گونه ای اختصاص یافته اند که نویسنده آن ها را محوری ترین و گسترده ترین گونه ها محسوب کرده است؛ به ترتیب: «هیأت های سنتی»، «هیأت های انقلابی دوران جنگ»، «هیأت های انقلابی دوران پس از جنگ» و «هیأت های عامه پسند».

در هر یک از این فصل ها گونه ی مربوط بر اساس 7 شاخصه ای که پیش تر از آن ها به عناصر هویتی هیأت های مذهبی تعبیر شد بررسی شده است؛ به علاوه ی تعریف و ارزیابی آن گونه. در فصل 8 کتاب هم «شبه هیأت ها» معرفی شده اند.
و بالاخره در فصل پایانی ـ که «جمع بندی و نتیجه گیری» نام دارد ـ نویسنده کوشیده است براساس مباحث طرح شده در فصول پیشین، یک مدل نظری کاربردی را برای تبیین تغییرات و تحولات هیأت های مذهبی تدوین کند.
  • مولف
  • ناشر کتاب
  • شابک
    978-964-304-285-1
  • نوع جلد
    جلد سخت
  • قطع
    وزیری (23*16/5)
  • تعداد صفحات
    611
  • سال نشر
    1389
  • چاپ جاری
    4
  • شمارگان
    3000
  • وزن(گرم)
    1016
  • تاریخ ثبت اطلاعات
    دوشنبه 19 اسفند 1387
  • تاریخ ویرایش اطلاعات
    سه‌شنبه 26 شهریور 1398
  • کد
    2747
کاربر گرامی توجه داشته باشید که این بخش صرفا جهت ارائه نظر شما در رابطه با همین مطلب در نظر گرفته شده است. در صورتی که در این رابطه سوالی دارید و یا نیازمند مشاوره هستید از طریق تماس تلفنی و یا بخش مشاوره اقدام نمایید.
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
نظر
کد امنیتی
فراخوانی مجدد تصویر
محصولات مرتبط
اخبار مرتبط