مبانی فقهی نظارت شهروندان بر حاکمان (با تاکید بر نظر امام خمینی)

اعمال نظارت مردمی بر کار حاکمان و دست اندرکاران امور به دو روش قابل اجراست؛ نخست اعمال نظارت مردمی بر کار حاکمان با واسطه (نماینده مردم نظارت می کند) و دیگری نظارت مستقیم یا بی واسطه. اما این که آیا مردم حق مسئولیت نظارت بر حاکمان را دارند به این برمی گردد که مردم یک جامعه در چه حدی از آگاهی و رشد فرهنگی جامعه باشند؛ اگر دچار ضعف فرهنگی باشند دیگر مجالی برای اندیشه درکار حاکمان به آنان دست نمی دهد. ولی جامعه ای که از دانشمندان آگاه و مسئولیت پذیر بهره مند است، به طور قطع بر مسئله حکومت و نظارت بر آن به طور تشکلی و گروهی اهتمام می ورزد.

امام خمینی (ره) نیز که ارائه دهنده عملی الگوی حکومت اسلامی در عصر حاضر است، بر مسئله نظارت مردم بر حاکمان به شدت تاکید می کند. اعمال نظارت مردمی بر حاکمان و انتقاد و اعتراض به آنان در شریعت اسلام در قالب مفاهیم و اصطلاحاتی چون امر به معروف و نهی از منکر، نصیحت ائمه معصومین (ع) و ارشاد جاهل صورت می پذیرد که در این اثر ضمن طرح مباحثی همچون نظریه های مبتنی بر مشروعیت الهی و مشروعیت مردمی، انواع نظارت، ادله عدم کفایت نظارت درونی و... به توضیح هریک از آنها پرداخته شده است.