نظریه انسان کامل از دیدگاه عرفان و فلسفه

انسان کامل پیچیده ترین مبحث در عرفان و حکمت متعالیه است؛ زیرا از یک طرف تصور و ادراک وجود مطلق و هویت ساریه از دشوارترین امور است و از طرف دیگر درک کنه معنای انسان کامل و لوازم آن به نحو تام، بعید می نماید. در تفکر ابن عربی انسان جزئی از عالم است. بنابراین آنچه عموماً درباره عالم گفته می شود، در خصوص انسان نیز صادق است. ولی از آنجا که انسان نسبت به سایر اجزای عالم از اعتبار و اهمیت خاصی برخوردار است و مقامش بالاتر و والاتر از سایر اجزای عالم حتی کروبیان است، از این رو انسان کامل بالاتر از ملأ اعلا و فرشتگان عالم بالاست.

ملاصدرا در نظریه انسان کامل بی تردید از مباحث عرفانی به ویژه عرفان ابن عربی تأثیر بسیار پذیرفته و می توان گفت کوشیده است تا برای این نظریه مهم، برهان فلسفی متناسب با مبانی و اصول حکمت معالیه که آنها نیز از ابداعات او می باشند، ارائه نماید. در مورد حکمت متعالیه چنان که روشن است، فلسفه ای وجودی است که اصالت و اثبات آن مبنای اثبات سایر مسائل در نظام فلسفی اوست و بدون درک صحیح آن، فهم سایر نظریات او و در یک کلام، فهم فلسفه حکمت متعالیه امکان پذیر نیست. ملاصدرا در پرتو اصالت وجود و حرکت جوهری و جسمانی دانستن حدوث نفس، سعی در اثبات انسان کامل دارد.