فراخوانی فراخوانی ...

انتشار مجموعه سه جلدی «تراژدی جهان اسلام»

مظاهری می گوید که باید با دیدی انتقادی به گزارش سفرنامه های مستشرقان از آیین های عزاداری شیعی و ایرانی نگاه کرد، چرا که بررسی های تاریخی نشان داده برخی از آنها حتی جعلی اند.

چهارشنبه 2 آبان 1397

مجموعه سه جلدی «تراژدی جهان اسلام» با عنوان فرعی «عزاداری شیعیان ایران به روایت سفرنامه نویسان، مستشرقان وایران شناسان از صفویه تا انقلاب اسلامی» تازه ترین کتاب محسن حسام مظاهری است که در دهه اول محرم در سه جلد مجموعا ۱۷۵۰ صفحه و بهای ۱۵۰ هزار تومان از سوی نشر آرما منتشر شد.

محسن حسام مظاهری فارغ التحصیل جامعه شناسی و پژوهشگر در موضوع آیین های سوگواری شیعی است. از جمله کتاب های منتشر شده او می توان به «پیاده روی اربعین: تاملات جامعه شناختی»، «رسانه شیعه: جامعه شناسی آیین های سوگواری و هیات های مذهبی در ایران» و «شخم در مزرعه: نقدهایی بر روایت رسمی از جنگ» اشاره کرد.

به مناسبت انتشار این کتاب با محسن حسام مظاهری گفت وگویی داشته ایم. مظاهری درباره چگونگی شکل گیری این پژوهش به خبرنگار مهر گفت: «تراژدی جهان اسلام» بخشی از پروژه ای تحقیقاتی است که سال هاست آن را دنبال می کنم. این پروژه به طور کلی به بررسی چگونگی شکل گیری و تکامل آیین های عزاداری در ایران و تغییر و تحول آنها و منطق این تحول می پردازد.

وی افزود: یکی از داده هایی که ما در حوزه آیین های عزاداری بویژه از دوران صفویه تا نیمه های قاجار داریم، گزارش ها و منابعی است که مستشرقان و ایران شناسان در قالب سفرنامه نویسی و آثار تحقیقی و پژوهشی درباره ایران نوشته اند. خود ما در این دوران در زمینه متون تاریخ اجتماعی، کم کار بوده ایم و به ندرت می توان منابع نوشته شده توسط ایرانیان در این موضوع را پیدا کرد. بنابراین گزارش های سفرنامه ها در فهم روند تکامل عزاداری در جامعه ایرانی لااقل تا مقطعی تنها گزارش های موجود هستند.

مظاهری ادامه داد: تحقیق و نگارش کتاب «تراژدی جهان اسلام» نزدیک به هفت سال طول کشید. در این کتاب بیش از ۵۰۰ منبع از سفرنامه ها و آثار تحقیقی و پژوهشی مستشرقان و ایران شناسان را بررسی کرده و گزارش های حدود ۳۱۰ ایران شناس و مستشرق را بر اساس سیر تاریخی استخراج و تدوین کرده ام.

این نویسنده درباره ساختار کتاب خود نیز چنین توضیح داد: کتاب دو بخش کلی دارد، بخش اول شامل گزارش ها و توصیفات است و هشت فصل را شامل می شود که بر اساس نقاط عطف تاریخ حیات مجالس عزاداری و آیین های سوگواری تفکیک شده اند. در این هشت فصل به ترتیب گزارش های عزاداری در دوره صفویه، مابین صفویه و قاجار، دوره قاجار از ابتدا تا میانه مشروطه، از مشروطه تا سالهای آغازین حکومت رضاشاه، سال های پایانی حکومت رضاشاه، دوره پهلوی دوم تا آستانه انقلاب، سال های پیروزی انقلاب و در نهایت دوره جمهوری اسلامی، تحلیل و بررسی شده اند. در این هشت فصل گزارش ها و نیز اسناد تصویری مربوط به هر دوره به ترتیب تاریخ نگارش آورده شده است. در مورد هر گزارش و سند، ابتدا یک معرفی مختصر از نویسنده و کتابش آورده و در ادامه به بررسی و ارزیابی گزارش یا سند مربوط به او پرداخته ام. در انتها نیز متن کامل گزارش یا اسناد تصویری به نقل از سفرنامه با ذکر مشخصات آورده شده است. نخستین این گزارش ها مربوط به میکله ممبره و آخرین آنها مربوط سرژ میشل است.

نویسنده کتاب «رسانه شیعه» گفت: در بخش دوم کتاب (جلد سوم)، تحلیل ها و بررسی های ۴۰ نفر از مستشرقان و ایران شناسان و شیعه پژوهان درباره عزاداری آورده و بررسی شده است. به همان ترتیب بخش اول، در این بخش نیز تحلیل ها به ترتیب تاریخی و همراه با معرفی محقق آورده شده است. نخستین برش تحلیلی مربوط به هرمان اته و آخرین از یان ریشار است.

باید به دیدی نقادانه به گزارش های مستشرقان از عزاداری شیعیان نگریست

مظاهری در بخش دیگری از این گفت وگو به رویکرد انتقادی خود در نگاه به سفرنامه های مستشرقان اشاره کرد و ادامه داد: با وجود اهمیت اسناد و تاریخی بالایی که گزارشهای سفرنامه نویسان در شناخت ادوار پیشین جامعه ایرانی دارند اما باید با این گزارش ها با رویکرد انتقادی مواجه شد. زیرا شناخت پایین سفرنامه نویسان از تاریخ و فرهنگ ایران واسلام، عدم آشنایی با زبان فارسی، موضع شرق شناسانه و استعماری و مواردی ازین قبیل در برخی سفرنامه ها مشهود است. من تا جایی که امکان داشت، تلاش کردم با سنجش و تطبیق گزارش ها با منابع دیگر و بررسی های تاریخی، به ارزیابی آنها بپردازم.

وی افزود: در مقدمه کتاب در شرح روش شناسی این پژوهش توضیح داده ام که اصولا نحوه مواجهه ما با گزارش مستشرقان باید چگونه باشد؟ و آیا باید هرچه را که آنها روایت کرده اند، دربست بپذیریم؟ تلاش کردم چارچوبی برای بررسی و ارزش گذاری این سفرنامه ها تدوین کنم.

این جامعه شناس و پژوهشگر در ادامه درباره چارچوب ارزیابی خود اشاره کرد: در این چارچوب معیارهای مختلفی در نظر گرفته شده اند که به برخی از آنها اشاره می کنم؛ معیار نخست درباره مدت زمان اقامت نویسندگان در ایران بوده است، طبعا اقامت طولانی مدت نسبت به اقامت های کوتاه مدت باعث می شد تا نویسندهاشراف بیشتری به جامعه ایرانی پیدا کند. معیار دوم این است که نویسندگان چقدر به تاریخ تشیع، اسلام و ایران آشنایی داشته اند؟ در معیار سوم میزان آشنایی با زبان فارسی در نظر گرفته شده است. معیار چهارم شغل نویسندگان سفرنامه ها بود قطعا زاویه نگاه یک دیپلمات، با تاجر یا میسیونر مسیحی یا مثلا باستان شناس تفاوت دارد.

مظاهری اضافه کرد: معیار بعدی گستره جغرافیایی ای است که سفرنامه نویس دیده است. آیا فقط پایتخت را دیده یا در شهرهای دیگر هم حضور داشته است. معیار دیگر جنسیت است، تفاوت بین گزارش سفرنامه نویسان زن با مرد. ازجمله اینکه محدویت هایی در برخی مجامع عمومی برای مسافران خارجی وجود داشته که این محدودیت ها برای زنان بیشتر بوده است. همچنین اینکه سمت سفرنامه نویس چه بوده است. اینکه نویسندگان در سفر خود به ایران میهمان دربار بودند یا سفرشان شخصی بوده. یک معیار مهم دیگر تابعیت نویسندگان سفرنامه هاست و مناسبات سیاسی و اقتصادی که در هر مقطع بین ایران و آن کشور وجود داشته است. مثلا در دوره قاجار چون آلمان ها هنوز منافع سیاسی چندانی در ایران نداشتند، به نظر می رسد روایت شان از جامعه ایرانی قابل اعتمادتر است تا گزارش فرانسوی ها و انگلیسی ها که منافع و رقابت اقتصادی در ایران داشتند. درمجموع با این معیارها سعی کردم به میزان اعتبار قابلیت اعتماد به گزارش های عزاداری در این سفرنامه ها برسم. در برخی موارد بررسی های اسنادی من نشان داد که گزارش فلان سفرنامه نویس اساسا جعلی است یا در برخی گزارش ها انتحال صورت گرفته.

مظاهری در ادامه در پاسخ به این سوال که «گرایش برخی مستشرقان به طیف های فکری ایرانی، به عنوان مثال گرایش ادوارد براون به ازلی ها، چقدر در نگاه آنها در نگارش روایت عزاداری موثر بوده است؟» گفت: این گرایش ها طبعا در گزارش ها اثرگذار بوده، در برخی متون به صورت ظریف و پنهان و در برخی دیگر هم به صورت آشکار. در حد بضاعت خودم تلاش کردم تا این گرایش ها را نشان دهم.

نویسنده کتاب «تراژدی جهان اسلام» در بخش دیگری از این گفت وگو درباره دیدگاه سفرنامه نویسان دهه اخیر و روایت آنها از عزاداری های دهه اول محرم در ایران، نیز اشاره کرد: سنت سفرنامه نویسی در دوره معاصر نسبت به زمان صفویه تا قاجار تفاوت های مهمی کرده است. هم اطلاعات سفرنامه نویسان نسبت به شرق و ایران بیشتر شده و هم اینکه سنت شرق شناسی نیز با نقدهای آکادمیک خود اروپایی ها تغییر کرده و دچار بازاندیشی شده است. این نقدها باعث شدند تا شرق شناسی به سمت فرهنگ شناسی برود و بار ارزشی منفی و سوگیری اروپامدارانه در آنها کمتر شود. سفرنامه های متقدم مثل شاردن و تاورنیه، برای اروپاییان تا سال ها به عنوان یگانه مرجع و منبع ایران شناسی محسوب می شدند. چرا که تصویر دیگری از ایران وجود نداشت. تا مدتها کسانی که پس از شاردن به ایران آمدند متاثر از نگاه او بودند و این تاثیرپذیری در روایت های آنها دیده می شود. بنابراین روایت های عزاداری متقدم بر روایت های متاخر اثرگذار بوده و زاویه دید آنها را شکل داده است؛ اما هرچه جلوتر می آییم این سنت تحول پیدا می کند. در این تحول رسانه ها نیز دخیل بودند. با توسعه رسانه ها دیگر آن به تصاویر فانتزی قبلی با دیده شک نگریسته شد و همچنین حجم، جنس و انگیزه سفرها نیز تفاوت پیدا کرد. بنابراین جنس روایت های دوره معاصر با دوران گذشته تفاوت های فاحش دارد.

این پژوهشگر در پایان اشاره کرد: امروزه دیگر سفرنامه نویسی جایگاه گذشته خود را ندارد و از اقبال به آن کاسته شده است. زیرا منابع اطلاعاتی متنوعی جایگاه سفرنامه ها شده اند. حالا دیگر تفنن و تجربه های شخصی، خبرنگاری، پژوهشگری و نظایر اینها انگیزه های سفرنامه نویسان را شکل می دهد. با وجود کاهش شمار سفرنامه های جدید، اما در این کتاب به آنها هم توجه شده است. هرچند ارزش اسنادی آنها همسنگ سفرنامه های متقدم نیست.

کاربر گرامی توجه داشته باشید که این بخش صرفا جهت ارائه نظر شما در رابطه با همین مطلب در نظر گرفته شده است. در صورتی که در این رابطه سوالی دارید و یا نیازمند مشاوره هستید از طریق تماس تلفنی و یا بخش مشاوره اقدام نمایید.
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیک
نظر
کد امنیتی
فراخوانی مجدد تصویر
اخبار مرتبط